REFERANDUM İLE YÜRÜRLÜĞE GİREN 2017 YILI ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ

REFERANDUM İLE YÜRÜRLÜĞE GİREN 2017 YILI ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ

 

Ümit KAYMAK

THEMIS EĞİTİM KURUMLARI

ANKARA İSTANBUL İZMİR MALATYA

 

REFERANDUM İLE YÜRÜRLÜĞE GİREN 2017 YILI ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ

 

     16 Nisan 2017 tarihinde yapılan referandum sonrasında 6771 sayılı Yasa ile kabul edilen değişiklikleri “yürürlükleri yönünden” aşağıda belirtilen üç kategori altında incelemek gerekir.

  1. REFERANDUM İLE BİRLİKTE YÜRÜRLÜĞE GİREN HÜKÜMLER
  2. BİRLİKTE YAPILACAK İLK TBMM ve CUMHURBAŞKANLIĞI SEÇİMLERİNE İLİŞKİN TAKVİMİN BAŞLADIĞI TARİHTE YÜRÜRLÜĞE GİRECEK HÜKÜMLER
  3. BİRLİKTE YAPILAN TBMM ve CUMHURBAŞKANLIĞI SEÇİMLERİ SONUCUNDA CUMHURBAŞKANININ GÖREVE BAŞLADIĞI TARİHTE YÜRÜRLÜĞE GİRECEK HÜKÜMLER.

 

     Referandumla birlikte yürürlüğe girmediği için yukarıda bahsettiğimiz ikinci ve üçüncü kategoriye giren hükümler burada işlenmemiştir. Böylece adayların henüz yürürlüğe girmeyen hükümlerle meşgul olmamaları amaçlanmıştır. Daha önemlisi birlikte yapılan seçimlerle yürürlüğe girecek hükümlerin işlenmesi durumunda, henüz yürürlükte olan hükümlerle ilgili yanlış çağrışımlara neden olma olasılığı da ortadan kaldırılmak istenmiştir.

2017 YILI ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ REFERANDUMLA YÜRÜRLÜĞE GİREN HÜKÜMLER

1.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Anayasanın 9. maddesi, “Yargı yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağı” şeklinde değiştirilmiştir. Değişiklikle maddeye “ve tarafsız” ifadesi eklenmiştir.

ÖNCEKİ MADDE: 

IX. Yargı yetkisi

MADDE 9- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır.

DEĞİŞİK MADDE:

IX. Yargı yetkisi

MADDE 9- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

2.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Anayasanın 76. maddesinde “On sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir” hükmü kabul edilmiştir. Değişiklikle, yirmi beş olan milletvekili seçilme yaşı on sekiz olarak belirlenmiştir.

Yine aynı maddede yapılan değişiklikle, milletvekili seçilmeyi engelleyen “yükümlü olduğu askerlik hizmetini yapmamış olanlar” ifadesi, “askerlikle ilişiği olanlar” şeklinde değiştirilmiştir. Böylece, milletvekili seçilebilmek için artık askerlik hizmetini yapmış olma koşulu aranmayacak, askerlikle ilişiği olmayanalar milletvekili seçilebilecektir. Değişiklikle milletvekili seçilmede, Devlet memurluğunda öngörülen “ilişiği bulunmamak” ölçütü benimsenmiştir. Başka bir deyişle, askerlikle ilişiği bulunmamak kaydıyla askerlik hizmetini henüz yapmamış kişiler de milletvekili seçilebilecektir. Maddenin diğer hükümleri değiştirilmemiştir.

DEĞİŞİK MADDE:

       B. Milletvekili seçilme yeterliliği

       MADDE 76- On sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.

       En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar; zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemezler.

       Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri ile yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları, görevlerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve milletvekili seçilemezler.

3.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Cumhurbaşkanının nitelikleri ve tarafsızlığına ilişkin 101. maddesinin son fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.

101. maddenin son fıkrası, “Cumhurbaşkanı seçilenin, varsa partisi ile ilişiği kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona erer” şeklindeydi.

Değişiklikle, önceki düzenlemede, Cumhurbaşkanının tarafsızlığını sağlamaya yönelik hükümlerden birisi kaldırılmış, partili Cumhurbaşkanlığının önü açılmıştır.

4.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile mahalli idarelere ilişkin Anayasanın 127. maddesinin üçüncü fıkrasının ikinci cümlesi yürürlükten kaldırılmıştır.

ÖNCEKİ MADDE:

        Mahallî idarelerin seçimleri, 67. maddedeki esaslara göre beş yılda bir yapılır. Ancak, milletvekili genel veya ara seçiminden önceki veya sonraki bir yıl içinde yapılması gereken mahallî idareler organlarına veya bu organların üyelerine ilişkin genel veya ara seçimler milletvekili genel veya ara seçimleriyle birlikte yapılır. Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir.

DEĞİŞİK MADDE:

Mahallî idarelerin seçimleri, 67. maddedeki esaslara göre beş yılda bir yapılır. Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir.

Değişiklikle, milletvekili seçimleri ile mahalli idareler seçimlerinin maddede öngörülen koşullar altında birlikte yapılması kuralı kaldırılmıştır.

5.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile mahkemelerin kuruluşuna ilişkin Anayasanın 142. maddesine bir fıkra eklenmiştir. Maddenin değişiklikten sonraki hükmü şu şekildedir:

DEĞİŞİK MADDE:

       E. Mahkemelerin kuruluşu

       MADDE 142- Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.

       Disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemeler kurulamaz. Ancak savaş halinde, asker kişilerin görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevli askeri mahkemeler kurulabilir.

Değişiklikle, hem hukuk hem de ceza yargılaması alanında ayrı bir yargı kolu olarak askeri yargı düzenine son verilmiştir. Sadece disiplin mahkemelerinin görev yapacağı hükme bağlanmış, özel bir durum olarak, askeri ceza yargılamasına ilişkin sadece savaş durumunda ve asker kişileri görevleriyle ilgili suçlarda yargılamakla görevli askeri mahkemelerin kurulacağı öngörülmüştür.

6.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile askeri yargıya ilişkin Anayasanın 145. maddesi bütünüyle yürürlükten kaldırılmıştır. Yukarıda sözü edildiği üzere, artık ayrı bir yargı kolu olarak askeri yargılama düzeni söz konusu olmayacağından 142. madde de diğer hükümlerle uyumlu olarak yürürlükten kaldırılmıştır. 

KALDIRILAN MADDE:

       H. Askerî yargı

       MADDE 145 – Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler; asker kişiler tarafından işlenen askerî suçlar ile bunların asker kişiler aleyhine veya askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidir. Devletin güvenliğine, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlara ait davalar her halde adliye mahkemelerinde görülür.

       Savaş hali haricinde, asker olmayan kişiler askerî mahkemelerde yargılanamaz.

       Askerî mahkemelerin savaş halinde hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili oldukları; kuruluşları ve gerektiğinde bu mahkemelerde adlî yargı hâkim ve savcılarının görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.

       Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin görevli bulundukları komutanlıkla ilişkileri, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

 

7.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Anayasa Mahkemesinin kuruluşuna ilişkin Anayasanın 146. maddesinde değişiklikler yapılmıştır.  

DEĞİŞİK MADDE:

       II. Yüksek mahkemeler

       A. Anayasa Mahkemesi

       1. Kuruluşu

       MADDE 146- Anayasa Mahkemesi on beş üyeden kurulur.

       Türkiye Büyük Millet Meclisi; iki üyeyi Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından, her boş yer için gösterecekleri üçer aday içinden, bir üyeyi ise baro başkanlarının serbest avukatlar arasından gösterecekleri üç aday içinden yapacağı gizli oylamayla seçer. Türkiye Büyük Millet Meclisinde yapılacak bu seçimde, her boş üyelik için ilk oylamada üye tam sayısının üçte iki ve ikinci oylamada üye tam sayısının salt çoğunluğu aranır. İkinci oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için üçüncü oylama yapılır; üçüncü oylamada en fazla oy alan aday üye seçilmiş olur.

       Cumhurbaşkanı; üç üyeyi Yargıtay, iki üyeyi Danıştay genel kurullarınca kendi başkan ve üyeleri arasından her boş yer için gösterecekleri üçer aday içinden; en az ikisi hukukçu olmak üzere üç üyeyi Yükseköğretim Kurulunun kendi üyesi olmayan yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından göstereceği üçer aday içinden; dört üyeyi üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından seçer.

       Yargıtay, Danıştay ve Sayıştay genel kurulları ile Yükseköğretim Kurulundan Anayasa Mahkemesi üyeliğine aday göstermek için yapılacak seçimlerde, her boş üyelik için, en fazla oy alan üç kişi aday gösterilmiş sayılır. Baro başkanlarının serbest avukatlar arasından gösterecekleri üç aday için yapılacak seçimde en fazla oy alan üç kişi aday gösterilmiş sayılır.

       Anayasa Mahkemesine üye seçilebilmek için, kırk beş yaşın doldurulmuş olması kaydıyla; yükseköğretim kurumları öğretim üyelerinin profesör veya doçent unvanını kazanmış, avukatların en az yirmi yıl fiilen avukatlık yapmış, üst kademe yöneticilerinin yükseköğrenim görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış, birinci sınıf hâkim ve savcıların adaylık dahil en az yirmi yıl çalışmış olması şarttır.

       Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğu ile dört yıl için bir Başkan ve iki başkanvekili seçilir. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

       Anayasa Mahkemesi üyeleri aslî görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.

Değişiklikle, Anayasa Mahkemesinin üye sayısı on yediden on beşe düşürülmüştür. İki üye eksilmesinin nedeni, yüksek mahkemeleri kaldırıldığı için Askeri Yargıtay ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesinden seçilen birer üyenin kontenjanının boşalmış olmasıdır.

 

8.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerini düzenleyen Anayasanın 148/6. maddesinde değişiklik yapılmıştır.

Değişiklikle, Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sıfatıyla yargıladığı kişiler arasından mahkemeleri kaldırıldığı için “Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başkan ve üyeleri ile Jandarma Genel Komutanı” çıkarılmıştır.  

9.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Anayasa Mahkemesinin çalışma ve yargılama usulüne ilişkin Anayasanın 149. maddesinde değişiklik yapılmıştır.  

Değişiklikle, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun “on üye ile toplanacağı” hüküm altına alınmıştır. Değişiklikten önce Genel Kurulun en az on iki üye ile toplanabileceği düzenleniyordu.

10.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Askeri Yargıtay ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesini düzenleyen Anayasanın 156 ve 157. maddeleri tamamen yürürlükten kaldırılmıştır.

Değişiklikle, Anayasada belirtilen yüksek mahkemelerin sayısı dörde düşmüştür. Böylece Askeri Yargıtay’ın görevleri Yargıtay’a, Askeri Yüksek İdare Mahkemesinin görevleri Danıştay’a devredilmiştir.

11.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Uyuşmazlık Mahkemesine ilişkin Anayasanın 158. maddesinde değişiklik yapılmıştır.

Değişiklikle, “adli, idari ve askeri yargı mercileri arasında görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözmekle” görevli olan Yüksek Mahkemenin görevi, askeri mahkemeler kaldırıldığı için “adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözmek” şeklinde değiştirilerek diğer hükümlerle uyum sağlanmıştır.

12.

2017 yılı 6771 sayılı Yasa ile Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunu düzenleyen Anayasanın 159. maddesinde değişiklik yapılmıştır.

DEĞİŞİK MADDE:

       III. Hâkimler ve Savcılar Kurulu

       Hâkimler ve Savcılar Kurulu, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar.

       Hâkimler ve Savcılar Kurulu on üç üyeden oluşur; iki daire halinde çalışır.

       Kurulun Başkanı Adalet Bakanıdır. Adalet Bakanlığı Müsteşarı Kurulun tabiî üyesidir. Kurulun, üç üyesi birinci sınıf olup, birinci sınıfa ayrılmayı gerektiren nitelikleri yitirmemiş adlî yargı hâkim ve savcıları arasından, bir üyesi birinci sınıf olup, birinci sınıfa ayrılmayı gerektiren nitelikleri yitirmemiş idarî yargı hâkim ve savcıları arasından Cumhurbaşkanınca; üç üyesi Yargıtay üyeleri, bir üyesi Danıştay üyeleri, üç üyesi nitelikleri kanunda belirtilen yükseköğretim kurumlarının hukuk dallarında görev yapan öğretim üyeleri ile avukatlar arasından Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilir. Öğretim üyeleri ile avukatlar arasından seçilen üyelerden, en az birinin öğretim üyesi ve en az birinin de avukat olması zorunludur. Kurulun Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından seçilecek üyeliklerine ilişkin başvurular, Meclis Başkanlığına yapılır. Başkanlık, başvuruları Anayasa ve Adalet Komisyonları Üyelerinden Kurulu Karma Komisyona gönderir. Komisyon her bir üyelik için üç adayı, üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla belirler. Birinci oylamada aday belirleme işleminin sonuçlandırılamaması halinde ikinci oylamada üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu aranır. Bu oylamada da aday belirlenemediği takdirde, her bir üyelik için en çok oyu alan iki aday arasında ad çekme usulü ile aday belirleme işlemi tamamlanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Komisyon tarafından belirlenen adaylar arasından, her bir üye için ayrı ayrı gizli oyla seçim yapar. Birinci oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu; bu oylamada seçimin sonuçlandırılamaması halinde, ikinci oylamada üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu aranır. İkinci oylamada da üye seçilemediği takdirde en çok oyu alan iki aday arasında ad çekme usulü ile üye seçimi tamamlanır.

       Üyeler dört yıl için seçilir. Süresi biten üyeler bir kez daha seçilebilir.

       Kurul üyeliği seçimi, üyelerin görev süresinin dolmasından önceki otuz gün içinde yapılır. Seçilen üyelerin görev süreleri dolmadan Kurul üyeliğinin boşalması durumunda, boşalmayı takip eden otuz gün içinde, yeni üyelerin seçimi yapılır.

       Kurulun, Adalet Bakanı ile Adalet Bakanlığı Müsteşarı dışındaki üyeleri, görevlerinin devamı süresince; kanunda belirlenenler dışında başka bir görev alamazlar veya Kurul tarafından başka bir göreve atanamaz ve seçilemezler.

       Kurulun yönetimi ve temsili Kurul Başkanına aittir. Kurul Başkanı dairelerin çalışmalarına katılamaz. Kurul, kendi üyeleri arasından daire başkanlarını ve daire başkanlarından birini de başkanvekili olarak seçer. Başkan, yetkilerinden bir kısmını başkanvekiline devredebilir.

       Kurul, adlî ve idarî yargı hâkim ve savcılarını mesleğe kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme, yükselme ve birinci sınıfa ayırma, kadro dağıtma, meslekte kalmaları uygun görülmeyenler hakkında karar verme, disiplin cezası verme, görevden uzaklaştırma işlemlerini yapar; Adalet Bakanlığının, bir mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesi konusundaki tekliflerini karara bağlar; ayrıca, Anayasa ve kanunlarla verilen diğer görevleri yerine getirir.

       Hâkim ve savcıların görevlerini; kanun ve diğer mevzuata (hâkimler için idarî nitelikteki genelgelere) uygun olarak yapıp yapmadıklarını denetleme; görevlerinden dolayı veya görevleri sırasında suç işleyip işlemediklerini, hal ve eylemlerinin sıfat ve görevleri icaplarına uyup uymadığını araştırma ve gerektiğinde haklarında inceleme ve soruşturma işlemleri, ilgili dairenin teklifi ve Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Başkanının oluru ile Kurul müfettişlerine yaptırılır. Soruşturma ve inceleme işlemleri, hakkında soruşturma ve inceleme yapılacak olandan daha kıdemli hâkim veya savcı eliyle de yaptırılabilir.

       Kurulun meslekten çıkarma cezasına ilişkin olanlar dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz.

       Kurula bağlı Genel Sekreterlik kurulur. Genel Sekreter, birinci sınıf hâkim ve savcılardan Kurulun teklif ettiği üç aday arasından Kurul Başkanı tarafından atanır. Kurul müfettişleri ile Kurulda geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak hâkim ve savcıları, muvafakatlerini alarak atama yetkisi Kurula aittir.

       Adalet Bakanlığının merkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarında geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak hâkim ve savcılar ile adalet müfettişlerini ve hâkim ve savcı mesleğinden olan iç denetçileri, muvafakatlerini alarak atama yetkisi Adalet Bakanına aittir.

       Kurul üyelerinin seçimi, dairelerin oluşumu ve işbölümü, Kurulun ve dairelerin görevleri, toplantı ve karar yeter sayıları, çalışma usul ve esasları, dairelerin karar ve işlemlerine karşı yapılacak itirazlar ve bunların incelenmesi usulü ile Genel Sekreterliğin kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir.

Değişiklikle:

Kurul’un kalan yedi üyesi ise TBMM tarafından seçilecektir (Üç üyesi Yargıtay üyeleri, bir üyesi Danıştay üyeleri, üç üyesi nitelikleri kanunda belirtilen yükseköğretim kurumlarının hukuk dallarında görev yapan öğretim üyeleri ile avukatlar arasından olmak üzere). Böylece TBMM’ye Hâkimler ve Savcılar Kuruluna üye seçme yetkisi tanınmıştır.

DEĞİŞİKLİKLE KURUL’A; YARGITAY, DANIŞTAY, TÜRKİYE ADALET AKADEMİSİ İLE ADLİ VE İDARİ YARGI HÂKİM VE SAVCILARININ ÜYE SEÇME YETKİSİ KALDIRILMIŞTIR.